जनै पूर्णिमाको यात्रा र लेक लाग्नु

डा. मनिष आचार्य

काठमाडौं, ८ भदौ । जनै पूर्णिमा हाम्रो धर्म, संस्कृति, परम्परा र पारिवारिक आत्मीयतासँग जोडिएको पवित्र पर्व हो। जनै फेर्ने, रक्षाबन्धन गर्ने, ऋषितर्पणी गर्ने, क्वाँटी खाने तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता साटासाट गर्ने यो पर्व नेपाली समाजमा विशेष महत्व राख्छ। जनै पूर्णिमाको अवसरमा धेरै मानिसहरू गोसाइँकुण्ड, लाङटाङ, हेलम्बु, मुस्ताङ, मनाङ तथा अन्य उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरूतर्फ यात्रा गर्छन्। तीर्थयात्रा केवल गन्तव्यसम्म पुग्ने यात्रा होइन; यो आस्था, विश्वास, प्रकृति र संस्कृतिसँग जोडिएको यात्रा हो। तर उच्च पहाडतर्फ जाँदा एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन-“आस्था ठूलो हो, तर जीवनभन्दा ठूलो कुनै गन्तव्य हुँदैन।” उचाइ बढ्दै जाँदा शरीरले नयाँ वातावरणसँग अनुकूलन गर्न समय चाहिन्छ। यही क्रममा देखिन सक्ने महत्वपूर्ण स्वास्थ्य समस्या हो-“लेक लाग्नु” (Acute Mountain Sickness-AMS)। 

“लेक लाग्नु” भनेको के हो?

हामी सामान्य भाषामा “लेक लाग्यो”, “उचाइले समात्यो” वा “हावा मिलेन” भन्छौँ। चिकित्सा भाषामा यसलाई Acute Mountain Sickness (AMS) भनिन्छ। सामान्यतया करिब २,५०० मिटरभन्दा माथि पुगेपछि यसको जोखिम बढ्दै जान्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा वायुमण्डलीय दबाब घट्छ र शरीरले प्रत्येक साससँग प्राप्त गर्ने अक्सिजनको उपलब्धता कम हुन्छ।

शरीरलाई नयाँ उचाइसँग अभ्यस्त हुन समय चाहिन्छ। यसलाई Acclimatization भनिन्छ। तर छोटो समयमा धेरै उचाइ चढ्दा शरीरले पर्याप्त रूपमा अनुकूलन गर्न नसक्दा “लेक” लाग्न सक्छ। एउटा महत्वपूर्ण कुरा-लेक कमजोर मानिसलाई मात्र लाग्दैन। स्वस्थ, जवान, बलियो तथा नियमित व्यायाम गर्ने व्यक्तिलाई पनि लेक लाग्न सक्छ। पहिले हिमाल गएको छु वा पहिले लेक लागेको थिएन भन्दैमा यसपटक पनि नलाग्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।

लेक लाग्दा देखिने चिन्ह तथा लक्षण

लेकको सुरुवाती लक्षण सामान्य थकानजस्तो लाग्न सक्छ। त्यसैले धेरै मानिसले यसलाई बेवास्ता गर्छन्।
सामान्य लक्षणहरू:
• टाउको दुख्नु
• वाकवाकी लाग्नु
• बान्ता हुनु
• चक्कर लाग्नु
• निद्रामा समस्या हुनु
• अत्यधिक थकान हुनु
• कमजोरी महसुस हुनु
• भोक कम लाग्नु
• सामान्य काम गर्दा पनि असामान्य रूपमा थकाइ लाग्नु
• शरीर भारी तथा असहज महसुस हुनु

गम्भीर लेकका खतरा संकेत

लेक कहिलेकाहीँ ज्यान जोखिममा पार्ने अवस्थासम्म पुग्न सक्छ। High Altitude Cerebral Edema-HACE मस्तिष्कमा गम्भीर असर पर्ने अवस्था हो।
खतरा संकेत:
• अत्यधिक वा लगातार बढ्दै गएको टाउको दुखाइ
• अलमल हुनु
• कुरा वा व्यवहार असामान्य हुनु
• हिँड्दा सन्तुलन बिग्रनु
• लड्खडाएर हिँड्नु
• आफैँ हिँड्न नसक्नु
• अत्यधिक निद्रा लाग्नु
• चेतनाको स्तर घट्नु
• बेहोस हुनु

यीमध्ये गम्भीर संकेत देखिएमा तुरुन्त थप उचाइमा जान रोक्नुहोस् र सकेसम्म छिटो तल्लो उचाइमा झार्नुहोस्। High Altitude Pulmonary Edema-HAPE
यो फोक्सोमा तरल पदार्थ जम्मा हुने गम्भीर अवस्था हो।
खतरा संकेत:
• आराममै सास फेर्न गाह्रो हुनु
• अत्यधिक सास चल्नु
• थोरै हिँड्दा पनि धेरै सास फुल्नु
• खोकी लाग्नु
• छातीमा असहजता
• अत्यधिक कमजोरी
• ओठ वा औँला नीलो देखिनु
• फिँजजस्तो वा गुलाबी खकार आउनु
यो आपत्कालीन अवस्था हो। यस्तो अवस्थामा समय खेर नफाल्नुहोस्। तुरुन्त तल्लो उचाइमा झार्ने व्यवस्था मिलाउनुहोस् र चिकित्सा सहायता लिनुहोस्।

लेकबाट कसरी बच्ने?

लेकबाट बच्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपाय हो-“बिस्तारै चढौँ, शरीरलाई समय दिऔँ।”
१. उचाइ बिस्तारै बढाउनुहोस्
एकै दिनमा धेरै उचाइ पार गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्।
२. शरीरलाई आराम दिनुहोस्
उच्च उचाइमा पुगेको पहिलो दिन अत्यधिक दौडधुप, भारी सामान बोक्ने वा धेरै शारीरिक परिश्रम नगर्नु राम्रो हुन्छ।
३. शरीरका संकेत सुन्नुहोस्
टाउको दुख्यो, वाकवाकी भयो वा असामान्य थकान भयो भने त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता नगर्नुहोस्।
४. पर्याप्त तरल पदार्थ लिनुहोस्
पानी तथा आवश्यक तरल पदार्थ पर्याप्त मात्रामा लिनुहोस्।
५. पौष्टिक खाना खानुहोस्
उचाइमा शरीरलाई पर्याप्त ऊर्जा आवश्यक हुन्छ। सफा, ताजा र पौष्टिक खाना खानुहोस्।
६. मदिरा र धूम्रपानबाट टाढा रहनुहोस्
उच्च उचाइमा मदिरा तथा धूम्रपानले समस्या थप गम्भीर बनाउन सक्छ।
७. साथीलाई एक्लै नछोड्नुहोस्
समूहमा यात्रा गर्दा Buddy System अपनाउनुहोस्।
एकअर्कालाई सोधिरहनुहोस्-
“टाउको दुखेको छ?”
“चक्कर आएको छ?”
“वाकवाकी छ?”

“सास फेर्न गाह्रो छ?”
“हिँड्दा सन्तुलन मिलिरहेको छ?”

उपचारमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा 

लेक लागेपछि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा थप उचाइमा नजानु हो। लक्षण हल्का भएमा आराम गर्ने, थप उचाइमा नचढ्ने र अवस्था निगरानी गर्ने आवश्यक हुन्छ।
लक्षण बढ्दै गएमा: तल्लो उचाइमा झर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। गम्भीर अवस्थामा अक्सिजन, औषधि तथा अन्य चिकित्सा उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। गम्भीर बिरामीलाई सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्थामा पुर्याउनुपर्छ। Acetazolamide केही व्यक्तिमा AMS को रोकथाम तथा उपचारमा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर आफूखुसी औषधि सुरु गर्नु उचित हुँदैन। औषधि खाँदैमा छिटो उचाइ चढ्ने अनुमति मिल्दैन।
Acclimatization को विकल्प कुनै औषधि होइन।

“गन्तव्य नजिकै छ” भनेर बिरामीलाई माथि नलैजाऔँ
तीर्थयात्रामा धेरैपटक यस्तो अवस्था आउन सक्छ-
“अब त गोसाइँकुण्ड पुग्नै लागियो ।”
“अझै अलिकति मात्र बाँकी छ ।”
“दर्शन गरेर फर्किएपछि ठीक हुन्छ ।”
तर सम्झनुहोस्-
गन्तव्यभन्दा जीवन ठूलो हो। दर्शन अर्को वर्ष गर्न सकिन्छ। यात्रा फेरि गर्न सकिन्छ। तर जीवन फर्केर आउँदैन। लेकका लक्षण बढ्दै छन् भने फर्किनु हार होइन।
समयमै तल झर्नु बुद्धिमानी हो।

“लेक सुरक्षा मन्त्र”

S – Slow ascent
बिस्तारै उचाइ बढाऔँ।
L – Listen to your body
शरीरका संकेत सुनौँ।
O – Observe symptoms
लक्षणहरू निगरानी गरौँ।
W – Walk down if severe
गम्भीर अवस्था भए तुरुन्त तल झरौँ।
अन्तिम सन्देश
जनै पूर्णिमा हाम्रो आस्था हो। हाम्रो संस्कृति हो। हाम्रो परिवार र सम्बन्धको पर्व हो। यस पवित्र अवसरमा हिमाल र उच्च पहाडतर्फ यात्रा गर्दै हुनुहुन्छ भने पूजा सामग्रीसँगै स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान पनि साथमा लैजानुहोस्। लेक लाग्दा लाज नमानौँ। समस्या भएको स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन। फर्किनु हार होइन। समयमै तल झर्नु बुद्धिमानी हो। दर्शन छुट्नु दुःखद हुन सक्छ,तर जीवन गुमाउनु अपूरणीय हुन्छ। “पहाडलाई जित्ने होइन, पहाडसँग मिलेर यात्रा गर्ने हो।”

“तीर्थयात्राको सबैभन्दा ठूलो सफलता गन्तव्यमा पुग्नु मात्र होइन-स्वस्थ र सुरक्षित भएर आफ्ना प्रियजनकहाँ फर्किनु हो।” यस जनै पूर्णिमामा उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रतर्फ यात्रा गर्ने सम्पूर्ण तीर्थयात्री, पर्यटक, साथीभाइ तथा परिवारलाई-सुरक्षित यात्रा, स्वस्थ यात्रा र मंगलमय जनै पूर्णिमाको हार्दिक शुभकामना ! “लेकलाई हल्का नलिऔँ-समयमै चिनौँ, समयमै बचौँ।”