विचार/अन्तर्वार्ता

खिलेन्द्रहरि लुइटेल काठमाडौं, ६ साउन । जलवायु परिवर्तन प्रकृतिको नियमित प्रक्रिया हो । तर पछिल्ला केही दशक यता मानवीय गतिविधिबाट बढेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका कारण यसको गति र प्रभाव अस्वाभाविक रूपमा तीव्र बनेको छ। यही कारण आज विश्व जलवायु परिवर्तन मात्र होइन, जलवायु संकटको सामना गरिरहेको छ। यस संकटले आर्थिक, सामाजिक, वातावरणीय र मानवीय जीवनका सबै आयाममा गम्भीर असर पारेको छ। विश्व समुदाय कार्बन उत्सर्जन घटाउने, अनुकूलन क्षमता अभिवृद्धि गर्ने र जलवायु न्याय सुनिश्चित गर्ने प्रयासमा जुटिरहेको भए पनि यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भने स्थानीय समुदायले दैनिक रूपमा भोगिरहेका छन । नेपाल विश्वका न्यून कार्बन उत्सर्जन गर्ने मुलुकमध्ये पर्दछ। तर विडम्बना, जलवायु परिवर्तनबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित मुलुकहरूमध्ये नेपाल पनि एक हो। पर्वतीय भूगोल, कमजोर पूर्वाधार, जलवायु प्रतिनिर्भर कृषि प्रणाली र सीमित आर्थिक क्...

खिलेन्द्रहरि लुइटेल  काठमाडौं, २९ असार । समाज विभिन्न विचार, मान्यता, स्वार्थ र सामाजिक सम्बन्धहरूको समष्टिगत स्वरूप हो। त्यसैले समाजमा मत भिन्नता, असहमति र विवाद उत्पन्न हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। जहाँ विवाद हुन्छ, त्यहाँ त्यसको न्यायोचित, दिगो र सबै पक्षले स्वीकार गर्ने समाधानको आवश्यकता पनि रहन्छ। यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न राज्यले औपचारिक तथा अनौपचारिक दुवै प्रकारका विवाद समाधानका संयन्त्रहरूको व्यवस्था गरेको हुन्छ। औपचारिक संयन्त्रका रूपमा अदालतहरू हुन्छन् भने अनौपचारिक संयन्त्र अन्तर्गत वैकल्पिक विवाद समाधान (Alternative Dispute Resolution–ADR) का विभिन्न विधिहरू अपनाइन्छन् । तीमध्ये मेलमिलाप आज सबैभन्दा प्रभावकारी, सहज र सम्बन्ध संरक्षणमुखी माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। आधुनिक लोकतान्त्रिक राज्यमा अदालतलाई न्यायप्राप्तिको अन्तिम आश्रयस्थल मानिन्छ। तर प्रत्येक विवादको सम...

- तीर्थराज भट्टराई  खोटाङ, १३ जेठ । नेपालको राजनीतिक इतिहास संघर्ष, बलिदान र परिवर्तनका विभिन्न कालखण्डहरू पार गर्दै आएको छ । राणा, पञ्चायत र बहुदल हुँदै गणतन्त्रात्मक व्यवस्थासम्म आइपुग्दा नेपाली नागरिकले ठूलो योगदान पुऱ्याएको इतिहास हाम्रा सामु छ । २०६५ सालमा स्थापना भएको गणतन्त्रले नेपाली नागरिकलाई प्रजाबाट सार्वभौम नागरिक बनायो । यही व्यवस्थाले अधिकार, समावेशिता र स्वतन्त्रताको आधार निर्माण गर्‍यो । यहाँसम्म आइपुग्न नेपाली कांग्रेस, एमाले, माओवादी लगायत राजनीतिक दलहरूको ठूलो योगदान छ । तर गणतन्त्र स्थापनाको निर्णायक श्रेय भने माओवादी जनविद्रोहलाई दिन कञ्जुस्याइँ गर्नु राजनीतिक बेइमानी ठहरिनेछ । विगतदेखि नै राजनीतिक नेतृत्वप्रति नागरिकको असन्तुष्टि बढ्दै गएको थियो । केही सीमित नेताको भ्रष्ट आचरण र सत्ता केन्द्रित प्रवृत्तिले समग्र व्यवस्थामाथि नै प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना भयो । नागर...

तिर्थबहादुर कार्की काठमाडौं, २२ बैसाख । मेरो नाम तिर्थबहादुर कार्की । मेरो जन्म वि.सं. २०४५ साल बैशाख ११ गते शनिबार भएको हो । मेरो जन्म एक सामान्य परिवारमा पिता कृष्णबहादुर कार्की र माता राधामायाँ कार्कीको कोखबाट कान्छा छोराको रूपमा भएको हो । साधारण परिवेशमा हुर्किएको र मैले बाल्यकालदेखि नै जीवनका वास्तविकता नजिकबाट अनुभव गरेको छु । अभाव, संघर्ष र सीमित अवसरबीच पनि मेरो मनमा केही गरौँ, अगाडि बढौँ भन्ने दृढ चाहना सधैं जीवित रह्यो । २०५४ सालमा च्यास्मिटार माविबाट आफ्नो प्राथमिक शैक्षिक यात्रा सुरु गरेर मैले निरन्तर मेहनत र लगनशीलताका साथ २०६४ सालमा एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गर्न सफल भएँ । उच्च शिक्षा सुरु गरे पनि परिस्थितिले साथ नदिँदा मैले सोचेजस्तो उपलब्धि हासिल गर्न सकिन तर असफलताले मलाई कहिलै रोक्न सकेन, बरु अझ बलियो बन्न प्रेरित गर्‍यो । जीवनको अर्को मोडमा मैले फोटोग्राफी र मार्केटिङ क...

- तीर्थराज भट्टराई खोटाङ, १८ बैशाख । प्रत्येक वर्ष मे १ का दिन विश्वभर “अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस” मनाइन्छ। यो दिवस श्रमिकहरूको अधिकार, सम्मान र योगदानलाई सम्झने तथा उनीहरूको हकहितका लागि आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसर हो। औद्योगिक क्रान्तिको समयमा श्रमिकहरूले भोगेका कठिन परिस्थितिहरू, लामो कामको समय, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित कार्यस्थलविरुद्ध गरिएको संघर्षको स्मरणमा यो दिवसको सुरुवात भएको हो। आज पनि यो दिवस केवल उत्सव नभई श्रमिक अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धनको सन्देश दिने दिनका रूपमा स्थापित छ। नेपालमा श्रमिकहरूको भूमिका र वर्तमान अवस्था  नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा श्रमिकहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले यहाँको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि क्षेत्रमा संलग्न छ। गाउँघरका किसान, मजदुर, निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक, उद्योगधन्दामा क...

निर्मला चौलागाईं बिराटनगर, २९ फागुन । नेपाली समाजमा छोरीलाई शक्तिको रूप मानिन्छ तर विडम्बना तिनै छोरीहरू आज आफ्नै आँगन, विद्यालय र सहरका सडकहरूमा असुरक्षित छन्। बलात्कार र त्यसपछिको हत्या एउटा अपराध मात्र नभएर सबैभन्दा क्रुर र निच रूप हो। सुर्खेतकी १६ वर्षीया इनिसा विकको हालैको विभत्स हत्याले हाम्रो मनमुटु छियाछिया बनाएको छ र हाम्रो सुरक्षा व्यवस्था र सामाजिक न्यायको ऐनामा पनि  एउटा ठूलो दाग पनि लगाइदिएको छ। नेपालको इतिहासमा बलात्कारपछिको हत्याका शृङ्खलाहरू निकै पुराना र दर्दनाक छन्। २०७५ सालमा कञ्चनपुरकी १३ वर्षीया निर्मला पन्तको घटनाले सिङ्गो देशलाई सडकमा उतार्यो तर अझै पनि त्यो घटनाको पूर्ण न्यायको पर्खाइ समाप्त भएको छैन। त्यसभन्दा अघि र पछि पनि बैतडीकी भागरथी भट्ट, सप्तरीकी सम्झना विक जस्ता कयौँ चेलीहरूले यस्तै क्रुर नियति भोगे। इतिहासका यी रक्ताम्मे पानाहरूले एउटै कुरा बारम्बार सोध...

- देबराज तामाङ  जापान, २७ फागुन । हालै सम्पन्न निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्दै देशको प्रमुख राजनीतिक शक्तिको रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको छ । प्रत्यक्षतर्फ १२५ सिट जित्दै र समानुपातिकतर्फ करिब ५० लाख मत प्राप्त गर्दै मिलेको यो जनसमर्थनलाई धेरैले नेपालको राजनीतिमा आएको ठूलो परिवर्तनको संकेतका रूपमा हेरेका छन् । लामो समयदेखि नेपाली राजनीति पुराना दलहरूको प्रभावमा रहँदै आएको थियो । तर यस पटक मतदाताहरू, विशेषगरी युवाहरूले नयाँ विकल्प खोज्दै पुराना दलहरूलाई छोडेर नयाँ, शिक्षित र सक्षम नेतृत्वलाई समर्थन गरेका छन् । युवाहरूको जागरण र सक्रियताले नै यो ऐतिहासिक परिणाम सम्भव भएको धेरैको बुझाइ छ । यो परिवर्तन केवल चुनावी परिणाम मात्र होइन, हजारौं युवाहरूको संघर्ष, आशा र विश्वासको परिणाम पनि हो । देश परिवर्तन हुनुपर्छ भन्ने सोचका साथ धेरै युवाहरूले सामाजिक सञ्जाल, अ...

- तीर्थराज भट्टराई  वि.सं. २०१३ साल साउन ९ गते वुवा अविरमान र आमा मिश्रामायाको कोखबाट जन्मनु भएका गोकुल परियार खोटाङको माटोले जन्माएको त्यस्तो सन्तान हुनुहुन्थ्यो, जसले आफ्नो जीवनलाई व्यक्तिगत उन्नतिमा सीमित नराखी समग्र समाज रूपान्तरणमा समर्पित गर्नुभयो । खोटाङ जिल्ला अन्तर्गत खोटेहाङ गाउँपालिका-७, खोटाङबजार स्थायी बासिन्दा गोकुल दाइ हामीबीच जिवित नभए पनि विचार, प्रेरणा र कर्मले सधैं जीवित रहनुहुनेछ । “मान्छे मर्छ तर असल मानिसको नाम मर्दैन” यो भनाई गोकुल दाइको जीवनमा पूर्णतः सार्थक देखिन्छ। केही मानिसको अस्तित्व शरीरसँगै समाप्त हुन्छ तर केही आफ्नो कर्म, विचार र योगदानले समाजको स्मृतिमा अमर रहन्छन् । हो गोकुल दाइ त्यही अमर व्यक्तित्व मध्ये एक हुनुहुन्थ्यो । विभेदको अँध्यारो चिर्ने साहसी स्वर  हाम्रा वुवा-आमाको समयमा त्यो समयमा दलित समुदायमाथि गहिरो विभेद थियो। छुवाछूत र अपमानलाई सामान्य...

✍ भीम राई  यूके, २२ कात्तिक । झट्टै हेर्दा दामले देखिने साइनुले उँ मेरो छोरो हो । त्यसबेला भर्खर १७ टेक्दै थियो र एउटा थोत्रो बस चढेर हरेक बिहान गोसाइनन कलेज, वेल्स जान्थ्यो । मलाई भित्रभित्रै छोरा एकजना कुशल चिकित्सक होस् भन्ने रहर लागिरहेको थियो । नभन्दै मेरो रहर पुरा गर्न उनले कलेजमा दुई बर्ष विज्ञान अध्ययन गर्यो र पाँच बर्ष लिभरपुल युनिभर्सिटीमा मेडिसिन पढेर बेबि चिकित्सक बन्यो । पेसाले म पूर्व सैनिक हुँ, त्यसैले पूर्ण चिकित्सक बन्न के कति समय वा खर्च लाग्छ भनेर मलाई झिनो ज्ञान थिएन । त्यसपछि लिभरपुलमा दुई बर्ष फाउन्डेसन तालिम गर्यो । अनि क्रमशः बर्मिङघाम, कभेन्ट्रि र वुस्टर सहरहरुमा दुई बर्ष लगाएर कोर तालिम गर्यो । त्यति तालिम सकेपछि धुरन्धर वारविक युनिभर्सिटी धायो र मास्टर्स इन मेडिकल इजुकेसन (एमएमइ) गर्‍यो । अब शल्य चिकित्सक बन्नको लागि लण्डनतिर लाग्यो । लन्डनमा पुगेर मेम्वरसिप अ...

✍ तीर्थराज भट्टराई  खोटाङ, ११ कात्तिक । मैले सरकार गठन भएको केही दिनपछि प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीलाई आफूसहित सबै मन्त्री र सचिवालय टिमको सम्पत्ति सार्वजनिक गरी जवाफदेही र पारदर्शी बन्न आग्रह गर्दै आलेख लेखेको थिएँ । त्यो आग्रह प्रधानमन्त्रीज्यूको गुनासो सुन्ने मोबाइल नम्बर ९८५११४५०४५ मा समेत वाट्सएपमार्फत पठाएँ । हिमालय टाइम्स दैनिक र अनलाइन संस्करणमा हलेसीको पत्र शीर्षकमा प्रकाशन भएको उक्त खुला-पत्र पक्कै पनि प्रधानमन्त्रीको टेबुलसम्म पुग्यो र पढ्नुभयो भन्ने विश्वास छ मलाई । जवाफदेही र पारदर्शी आफुबाट बन्नुपर्छ यो काम छिटो गर्नुहोस् भन्ने आलेखको निष्कर्ष छ । सार्वजनिक जिम्मेवारी लिन जनप्रतिनिधी वा राष्ट्रसेवक कर्मचारी जो कोहीका लागि पनि पारदर्शिता पहिलो शर्त हो । भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ को दफा ५० ले सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरूलाई पद सम्हालेपछि ६० दिनभित्र र हरेक आर्थिक वर्षको अ...