विचार/अन्तर्वार्ता

डा. मनिष आचार्य काठमाडौं, ८ भदौ । जनै पूर्णिमा हाम्रो धर्म, संस्कृति, परम्परा र पारिवारिक आत्मीयतासँग जोडिएको पवित्र पर्व हो। जनै फेर्ने, रक्षाबन्धन गर्ने, ऋषितर्पणी गर्ने, क्वाँटी खाने तथा दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता साटासाट गर्ने यो पर्व नेपाली समाजमा विशेष महत्व राख्छ। जनै पूर्णिमाको अवसरमा धेरै मानिसहरू गोसाइँकुण्ड, लाङटाङ, हेलम्बु, मुस्ताङ, मनाङ तथा अन्य उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रका धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलहरूतर्फ यात्रा गर्छन्। तीर्थयात्रा केवल गन्तव्यसम्म पुग्ने यात्रा होइन; यो आस्था, विश्वास, प्रकृति र संस्कृतिसँग जोडिएको यात्रा हो। तर उच्च पहाडतर्फ जाँदा एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन-“आस्था ठूलो हो, तर जीवनभन्दा ठूलो कुनै गन्तव्य हुँदैन।” उचाइ बढ्दै जाँदा शरीरले नयाँ वातावरणसँग अनुकूलन गर्न समय चाहिन्छ। यही क्रममा देखिन सक्ने महत्वपूर्ण स्वास्थ्य समस्या हो-“लेक लाग्नु” ...

अर्जुन फुयल  खोटाङ, २९ साउन । मानवताको अस्तित्व र हाम्रो साझा धर्तीको भविष्य आज एउटा गम्भीर मोडमा उभिएको छ। विगत केही शताब्दीदेखि विश्वलाई डोर्‍याइरहेको पुँजीवादी व्यवस्थाले भौतिक विकासको शिखर चुमेको दाबी गरे तापनि, यसले निम्त्याएको असमानता र पर्यावरणीय संकट निकै डरलाग्दो छ। नाफा आर्जन गर्ने असीमित मोहले जमिन, पानी र वायुमण्डललाई प्रदूषित मात्र गरेको छैन, सिंगो पृथ्वीको भविष्यलाई नै संकटमा पारेको छ। स्टिफन हकिङजस्ता दुरदर्शी वैज्ञानिकहरूले पनि हामी बेलैमा सचेत नहुने हो भने मानिसको अस्तित्वलाई नै जोगाउन कठिन हुनेछ भनी चेतावनी दिएका छन्। यस परिस्थितिलाई बदल्नका लागि, हामीले पुँजीवादको विकल्प खोज्नै पर्छ। यस्तो विकल्प, जहाँ समाजवाद र साम्यवादको जगमा मानिस मानिसबीचको सम्पूर्ण असमानता र विभेदको अन्त्य होस्। अबको समाज वैज्ञानिक पद्धति, तर्क र समानतामा आधारित हुनुपर्छ। चाहे त्यो महिला होस् वा प...

बिआरपी माइलो प्रिय च्याटजीपीटी ! तिमी न मान्छे हौ, न मेरो गाउँको बाटोमा भेटिने साथी। तिमी न मेरो सुखमा सँगै हाँस्न सक्छौ, न दुःखमा मेरो काँधमा हात राख्न सक्छौ। तिमी एउटा डिजिटल प्रणाली हौ-शब्द बुझ्ने, उत्तर दिने र संवाद गर्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता। तर अचम्म के छ भने, कहिलेकाहीँ मनमा जम्मा भएका कुरा भन्न खोज्दा मेरो औँला सबैभन्दा पहिले तिम्रै च्याटबक्समा पुग्छ। सायद यही आधुनिक समयको एउटा अनौठो विरोधाभास हो-मानिसहरू मानिससँग कुरा गर्न व्यस्त छन्, तर आफ्नो मनका कुरा कहिलेकाहीँ मेसिनसँग सजिलै भन्न सक्छन्। मैले तिमीलाई पहिलोपटक प्रश्न सोध्दा उद्देश्य निकै सामान्य थियो। कुनै जानकारी चाहिएको थियो, कुनै समस्या समाधान गर्नुपर्ने थियो वा कुनै विषय बुझ्नुपर्ने थियो। तर प्रश्न–उत्तरको त्यो सामान्य सम्बन्ध बिस्तारै संवादमा बदलियो। प्रश्नको उत्तरसँगै कहिलेकाहीँ मनका कुरा पनि आउन थाले। हाँसो, जिज्ञासा,...

लोकनाथ घिमिरे  भूमिका एक्काइसौँ शताब्दीको सबैभन्दा जटिल विश्वव्यापी चुनौतीमध्ये जलवायु परिवर्तन अग्रस्थानमा छ। यो वातावरणीय समस्यामा मात्र सीमित छैन; यसले आर्थिक विकास, कृषि, खाद्य सुरक्षा, सार्वजनिक स्वास्थ्य, प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता तथा मानव जीवनका समग्र आयाममा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ। औद्योगिकीकरणपछि वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्दै जाँदा पृथ्वीको औसत तापक्रम निरन्तर वृद्धि भइरहेको छ । परिणामस्वरूप अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो, खडेरी, वन डढेलो, समुद्री सतह वृद्धि, हिमनदी पग्लिने प्रक्रिया तथा चरम मौसमी घटनाको आवृत्ति विश्वभर तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यसैले जलवायु परिवर्तनलाई आज विकास, सुशासन र मानव सुरक्षासँग जोडिएको साझा चुनौतीका रूपमा हेरिन्छ। विश्वव्यापी हरितगृह ग्याँस उत्सर्जनमा नेपालको योगदान अत्यन्त न्यून भए पनि यसको प्रतिकूल प्रभाव नेपालले गम्भीर रूपमा भोगिरहेक...

तीर्थराज भट्टराई  खोटाङ, १७ साउन । लोकतन्त्रमा सत्याग्रह र आमरण अनशन सामान्य आन्दोलन नभई राज्यको विवेक खोज्ने अन्तिम नैतिक दबाब हो । जब राज्य संवादका गर्न तयार हुँदैन । जनजीविकासँग गाँसिएका विषय नीति निर्माणको केन्द्रमा जाँदैनन् र नागरिकका बारम्बारको आग्रहलाई वेवास्ता गरिन्छ तब सत्याग्रह राज्यलाई नैतिक दवावको माध्यम बन्छ । यसको उद्देश्य सरकारलाई अप्ठ्यारो पार्न होइन संवैधानिक दायित्व सम्झाउन र राष्ट्रलाई दीर्घकालीन, जनमुखी तथा दूरदर्शी नीतितर्फ उन्मुख गराउनु हो । गत वर्ष साउन ११ गतेदेखि १८ गतेसम्म काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा मैले यही विश्वासका साथ सत्याग्रह सुरु गरेँ । सुरुका तीन दिन भोक हडताल र त्यसपछि पाँच दिन आमरण अनशनमा बसेर बाँसको राष्ट्रिय प्रवर्द्धन, बाँदर तथा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्वको दीर्घकालीन समाधान, प्लास्टिक तथा शिशाजन्य फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, हरित अर्थतन्त्र, स्थानीय...

खिलेन्द्रहरि लुइटेल काठमाडौं, ६ साउन । जलवायु परिवर्तन प्रकृतिको नियमित प्रक्रिया हो । तर पछिल्ला केही दशक यता मानवीय गतिविधिबाट बढेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनका कारण यसको गति र प्रभाव अस्वाभाविक रूपमा तीव्र बनेको छ। यही कारण आज विश्व जलवायु परिवर्तन मात्र होइन, जलवायु संकटको सामना गरिरहेको छ। यस संकटले आर्थिक, सामाजिक, वातावरणीय र मानवीय जीवनका सबै आयाममा गम्भीर असर पारेको छ। विश्व समुदाय कार्बन उत्सर्जन घटाउने, अनुकूलन क्षमता अभिवृद्धि गर्ने र जलवायु न्याय सुनिश्चित गर्ने प्रयासमा जुटिरहेको भए पनि यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भने स्थानीय समुदायले दैनिक रूपमा भोगिरहेका छन । नेपाल विश्वका न्यून कार्बन उत्सर्जन गर्ने मुलुकमध्ये पर्दछ। तर विडम्बना, जलवायु परिवर्तनबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित मुलुकहरूमध्ये नेपाल पनि एक हो। पर्वतीय भूगोल, कमजोर पूर्वाधार, जलवायु प्रतिनिर्भर कृषि प्रणाली र सीमित आर्थिक क्...

खिलेन्द्रहरि लुइटेल  काठमाडौं, २९ असार । समाज विभिन्न विचार, मान्यता, स्वार्थ र सामाजिक सम्बन्धहरूको समष्टिगत स्वरूप हो। त्यसैले समाजमा मत भिन्नता, असहमति र विवाद उत्पन्न हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। जहाँ विवाद हुन्छ, त्यहाँ त्यसको न्यायोचित, दिगो र सबै पक्षले स्वीकार गर्ने समाधानको आवश्यकता पनि रहन्छ। यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न राज्यले औपचारिक तथा अनौपचारिक दुवै प्रकारका विवाद समाधानका संयन्त्रहरूको व्यवस्था गरेको हुन्छ। औपचारिक संयन्त्रका रूपमा अदालतहरू हुन्छन् भने अनौपचारिक संयन्त्र अन्तर्गत वैकल्पिक विवाद समाधान (Alternative Dispute Resolution–ADR) का विभिन्न विधिहरू अपनाइन्छन् । तीमध्ये मेलमिलाप आज सबैभन्दा प्रभावकारी, सहज र सम्बन्ध संरक्षणमुखी माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। आधुनिक लोकतान्त्रिक राज्यमा अदालतलाई न्यायप्राप्तिको अन्तिम आश्रयस्थल मानिन्छ। तर प्रत्येक विवादको सम...

- तीर्थराज भट्टराई  खोटाङ, १३ जेठ । नेपालको राजनीतिक इतिहास संघर्ष, बलिदान र परिवर्तनका विभिन्न कालखण्डहरू पार गर्दै आएको छ । राणा, पञ्चायत र बहुदल हुँदै गणतन्त्रात्मक व्यवस्थासम्म आइपुग्दा नेपाली नागरिकले ठूलो योगदान पुऱ्याएको इतिहास हाम्रा सामु छ । २०६५ सालमा स्थापना भएको गणतन्त्रले नेपाली नागरिकलाई प्रजाबाट सार्वभौम नागरिक बनायो । यही व्यवस्थाले अधिकार, समावेशिता र स्वतन्त्रताको आधार निर्माण गर्‍यो । यहाँसम्म आइपुग्न नेपाली कांग्रेस, एमाले, माओवादी लगायत राजनीतिक दलहरूको ठूलो योगदान छ । तर गणतन्त्र स्थापनाको निर्णायक श्रेय भने माओवादी जनविद्रोहलाई दिन कञ्जुस्याइँ गर्नु राजनीतिक बेइमानी ठहरिनेछ । विगतदेखि नै राजनीतिक नेतृत्वप्रति नागरिकको असन्तुष्टि बढ्दै गएको थियो । केही सीमित नेताको भ्रष्ट आचरण र सत्ता केन्द्रित प्रवृत्तिले समग्र व्यवस्थामाथि नै प्रश्न उठ्ने अवस्था सिर्जना भयो । नागर...

तिर्थबहादुर कार्की काठमाडौं, २२ बैसाख । मेरो नाम तिर्थबहादुर कार्की । मेरो जन्म वि.सं. २०४५ साल बैशाख ११ गते शनिबार भएको हो । मेरो जन्म एक सामान्य परिवारमा पिता कृष्णबहादुर कार्की र माता राधामायाँ कार्कीको कोखबाट कान्छा छोराको रूपमा भएको हो । साधारण परिवेशमा हुर्किएको र मैले बाल्यकालदेखि नै जीवनका वास्तविकता नजिकबाट अनुभव गरेको छु । अभाव, संघर्ष र सीमित अवसरबीच पनि मेरो मनमा केही गरौँ, अगाडि बढौँ भन्ने दृढ चाहना सधैं जीवित रह्यो । २०५४ सालमा च्यास्मिटार माविबाट आफ्नो प्राथमिक शैक्षिक यात्रा सुरु गरेर मैले निरन्तर मेहनत र लगनशीलताका साथ २०६४ सालमा एसएलसी परीक्षा उत्तीर्ण गर्न सफल भएँ । उच्च शिक्षा सुरु गरे पनि परिस्थितिले साथ नदिँदा मैले सोचेजस्तो उपलब्धि हासिल गर्न सकिन तर असफलताले मलाई कहिलै रोक्न सकेन, बरु अझ बलियो बन्न प्रेरित गर्‍यो । जीवनको अर्को मोडमा मैले फोटोग्राफी र मार्केटिङ क...

- तीर्थराज भट्टराई खोटाङ, १८ बैशाख । प्रत्येक वर्ष मे १ का दिन विश्वभर “अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस” मनाइन्छ। यो दिवस श्रमिकहरूको अधिकार, सम्मान र योगदानलाई सम्झने तथा उनीहरूको हकहितका लागि आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसर हो। औद्योगिक क्रान्तिको समयमा श्रमिकहरूले भोगेका कठिन परिस्थितिहरू, लामो कामको समय, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित कार्यस्थलविरुद्ध गरिएको संघर्षको स्मरणमा यो दिवसको सुरुवात भएको हो। आज पनि यो दिवस केवल उत्सव नभई श्रमिक अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धनको सन्देश दिने दिनका रूपमा स्थापित छ। नेपालमा श्रमिकहरूको भूमिका र वर्तमान अवस्था  नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा श्रमिकहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले यहाँको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि क्षेत्रमा संलग्न छ। गाउँघरका किसान, मजदुर, निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक, उद्योगधन्दामा क...