– तीर्थराज भट्टराई
खोटाङ, १८ बैशाख । प्रत्येक वर्ष मे १ का दिन विश्वभर “अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवस” मनाइन्छ। यो दिवस श्रमिकहरूको अधिकार, सम्मान र योगदानलाई सम्झने तथा उनीहरूको हकहितका लागि आवाज उठाउने महत्वपूर्ण अवसर हो। औद्योगिक क्रान्तिको समयमा श्रमिकहरूले भोगेका कठिन परिस्थितिहरू, लामो कामको समय, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित कार्यस्थलविरुद्ध गरिएको संघर्षको स्मरणमा यो दिवसको सुरुवात भएको हो। आज पनि यो दिवस केवल उत्सव नभई श्रमिक अधिकारको संरक्षण र प्रवर्द्धनको सन्देश दिने दिनका रूपमा स्थापित छ।
नेपालमा श्रमिकहरूको भूमिका र वर्तमान अवस्था
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा श्रमिकहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले यहाँको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि क्षेत्रमा संलग्न छ। गाउँघरका किसान, मजदुर, निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिक, उद्योगधन्दामा कार्यरत जनशक्ति, तथा सेवा क्षेत्रमा खटिएका श्रमिकहरू सबैले देशको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। तर विडम्बना के छ भने योगदानको तुलनामा उनीहरूले पाउने सुविधा र सम्मान अझै पनि पर्याप्त छैन। यसका लागि सरोकारवालाले निरन्तर आवाज उठाई रहेका छन् ।
नेपालका श्रमिकहरूको अवस्था समग्रमा चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। धेरै श्रमिकहरू असंगठित क्षेत्रमा काम गर्छन् । जहाँ उनीहरूलाई न्यूनतम पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सुविधा र श्रम अधिकारको उचित सुनिश्चितता छैन। निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने मजदुरहरू प्रायः सुरक्षा उपकरण प्रयोग नगरी जोखिमपूर्ण अवस्थामा काम गर्न बाध्य हुन्छन्। कृषि क्षेत्रमा पनि परम्परागत प्रविधिको प्रयोगका कारण श्रम बढी र उत्पादन कम हुने अवस्था छ । जसले श्रमिकहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन कठिन बनाएको छ।
वैदेशिक रोजगारी र श्रमिकहरूको पीडा
युवाशक्ति रोजगारीको खोजीमा विदेशिनु नेपालको अर्को गम्भीर समस्या हो। भारत, साउदी अरेबिया, कतार, यूएई लगायतका गल्फ देशहरूमा लाखौं नेपाली युवाहरू रोजगारीका लागि गएका छन्। उनीहरूले देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो मात्रामा रेमिट्यान्स भित्र्याएर सहयोग गरे पनि त्यहाँको कामको वातावरण, श्रम शोषण, कम तलब र कहिलेकाहीँ अमानवीय व्यवहारका कारण त्यहॅा गएका नेपालीहरूले ठूलो पीडा भोगिरहेका हुन्छन्। परिवारबाट टाढा रहनु, जोखिमपूर्ण काम गर्नु र कतिपय अवस्थामा ज्यानसमेत गुमाउनु पर्ने अवस्थाले हामी सबैलाई गहिरो दुःख र चिन्ता दिने गरेको छ ।
यी पीडाहरू केवल तथ्याङ्कका मात्र होइनन् । यी हजारौं परिवारका अधुरा सपना, टुटेका आशा र आँसुका कथाहरू हुन्। परदेशको तातो घाममा पसिना बगाइरहेका ती नेपाली युवाहरूको मनभित्र देशप्रतिको माया, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी र आफ्नै मातृभूमि प्रतिको संघर्ष लुकेको हुन्छ। उनीहरूले आफ्नो युवा उमेर, स्वास्थ्य र कहिलेकाहीँ जीवन नै जोखिममा राखेर देशको अर्थतन्त्र धानेको तथ्यॅाक छ । उनीहरूको पीडाको आवाज अझै पर्याप्त रूपमा सुनिएको छैन।
रोजगारी सिर्जना र स्थानीय स्रोतको उपयोग
नेपालमै पर्याप्त रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न नसक्नु नै युवाहरू विदेशिनुको मुख्य कारण हो। यदि देशभित्रै रोजगारीको अवसर विस्तार गर्न सकियो भने युवाशक्ति विदेशिन पर्ने वाध्यता कम हुने थियो । देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकास अझ द्रुत गतिमा अघि बढ्न सक्थ्यो। यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र र समाज सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ। सरकारको दृष्टिकोण , नीजि क्षेत्रको लगानी सुरक्षित र समाजमा देशप्रेम प्रतिको भावना हुनुपर्छ ।
राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन स्थानीय स्रोत र साधनको अधिकतम उपयोग अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। उदाहरणका लागि बाँसजस्ता प्राकृतिक स्रोत नेपालमा प्रशस्त पाइन्छन्। बाँसबाट विभिन्न किसिमका फर्निचर, घरायसी सामग्री तथा कार्यालयमा प्रयोग हुने सामग्री उत्पादन गर्न सकिन्छ। यदि सरकारले सरकारी कार्यालयहरूमा बाँसबाट बनेका सामग्रीको अनिवार्य प्रयोग गर्ने नीति ल्यायो भने यसले दुईवटा महत्वपूर्ण फाइदा दिन सक्छ।
पहिलो यसबाट वातावरणमैत्री कार्यालयको अवधारणा स्थापित गर्न सहयोग गर्छ। बाँस एक नवीकरणीय स्रोत भएकाले यसको प्रयोगले वन विनाश कम गर्न र वातावरण संरक्षणमा वढि योगदान पुर्याउँछ। प्लास्टिक वा अन्य प्रदूषणकारी सामग्रीको सट्टा बाँसका सामग्री प्रयोग गर्दा हरित विकासलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
दोस्रो यसले रोजगारी सिर्जनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। बाँस उत्पादन, प्रशोधन र सामग्री निर्माणमा स्थानीय स्तरमै धेरै मानिसहरूलाई रोजगारी दिन सकिन्छ। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउने मात्र होइन साना तथा मझौला उद्योगहरूको विकासमा पनि टेवा पुर्याउँछ। यसरी स्थानीय स्रोतको उपयोगले देशको अर्थतन्त्रलाई दिगो र आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्दछ।
श्रमिक अधिकार र नीतिगत आवश्यकताहरू
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको सन्दर्भमा नेपालले श्रमिकहरूको हकहित सुनिश्चित गर्न अझ प्रभावकारी नीति र कार्यक्रमहरू ल्याउनु आवश्यक छ। श्रमिकहरूको न्यूनतम पारिश्रमिक सुनिश्चित गर्ने, सामाजिक सुरक्षा कोषको पहुँच विस्तार गर्ने, सुरक्षित कार्यस्थलको व्यवस्था गर्ने र श्रमिकहरूलाई सीपमूलक तालिम प्रदान गर्ने जस्ता कदमहरू अत्यन्त जरुरी छन्। विदेश जाने श्रमिकहरूको सुरक्षा र अधिकारको संरक्षणका लागि पनि कडा कूटनीतिक पहल आवश्यक छ।
श्रमिकहरू केवल आर्थिक उत्पादनका साधन होइनन् । उनीहरू राष्ट्र निर्माणका मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूको सम्मान, सुरक्षा र समृद्धि सुनिश्चित गर्नु राज्यको प्रमुख दायित्व हो। यदि श्रमिकहरू खुशी र समृद्ध भए भने मात्रै देशले कॅाचुली फेरेर समृद्ध राष्ट्र बन्न सक्छ।
अन्त्यमा, आजको यो अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसले हामीलाई श्रमिकहरूको योगदानको कदर गर्न र उनीहरूको जीवनस्तर सुधारका लागि प्रतिबद्ध हुन प्रेरित गर्दछ। नेपालले आफ्ना श्रमिकहरूको अवस्था सुधार गर्दै स्थानीय स्रोतको सदुपयोग गरी रोजगारी सिर्जना गर्न सकेमा दिगो विकास र समृद्धिको बाटोमा दृढतापूर्वक अघि बढ्न सक्छ। यही सन्देशका साथ सबै श्रमिकहरूमा सम्मान सहित हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु। ( लेखक दिक्तेल रूपाकोट मझुवागढी नगरपालिकाका नगर प्रमुख हुन् । )